De jongens van de Bergense School (Dirk Filarski, Kranenburg 30/11-10/5)

Tijdens de Eerste Wereldoorlog raakte de ontwikkeling van de Nederlandse kunst in een stroomversnelling: Theo van Doesburg richtte De Stijl op met Mondriaan en Rietveld en de gevluchte Franse kubist Henri Le Fauconnier inspireerde een groep Amsterdamse schilders met zijn zwaar aangezette expressionisme. Charley Toorop, Leo Gestel, Dirk Filarski, Harry Kuijten, Else Berg en Mommie Schwarz, Arnout Colnot, Jaap Weijand, Thé Lau, Matthieu Wiegman, maar ook andere vluchtelingen als Béla Czobel, Gust Desmet en Frits Van den Berghe woonden voor korte of lange tijd in Bergen, dat een heus kunstenaarsdorp werd.

De vele stijlen van Jan Toorop (Singer 21/1-10/5)

De op Java geboren Toorop had een etnisch buitengewoon gemengde afkomst, zoals hij nooit moe werd te benadrukken. In Nederland werd de sociaal begaafde Toorop middelpunt van tal van kunstenaarsgroepen en doorgeefluik van zo ongeveer alle nieuwe stijlen uit Parijs, van Pointillisme en Symbolisme tot Art Nouveau en Kubisme. Tevens was hij een virtuoos tekenaar en bedacht hij een specifieke, op lijnen gebaseerde stijl voor de spiritualiteit die hij vond in het katholicisme, waarvan hij in zijn laatste jaren Mussolini als kampioen beschouwde.
 

De Dageraad: arbeiderspaleizen in De Pijp

De beginnende sociale beweging bracht veel coöperatieve initiatieven voort die aan de arbeiders ten goede kwamen. In de volkswijk De Pijp werd in 1903 De Dageraad opgericht, een socialistische coöperatie met eigen winkels, zuivelfabriek en broodfabriek. Berlage ontwierp de gebouwen in de Tolstraat. Tien jaar later werd er een woningcoöperatie aan toegevoegd, die het middendeel van het laatste stuk Pijp mocht invullen. Dat werd een baanbrekend ontwerp van de architecten Piet Kramer en Michel de Klerk, het allergrootste complex in de stijl van de Amsterdamse School, zonder kroegen of kerken, maar met scholen en een bibliotheek in het midden.

De surreële foto’s van Man Ray (Beelden aan Zee 16/1-3/5)

De Amerikaanse schilder Emanuel Radnitzky voegde zich bij de kleine Dada-groep in New York en ging na afloop van de Eerste Wereldoorlog voorgoed naar Parijs, waar hij de eerste fotograaf werd van de Surrealistische beweging en diverse technieken bedacht (en ontdekte) om de werkelijkheid te manipuleren of op z’n kop te zetten. Ook maakte hij een paar bizarre filmpjes, onder andere voor de inwijding van de modernistische villa van de graaf en gravin De Noailles, waar tal van avant-gardeleden aan meededen. Minder bekend is dat hij zijn geld verdiende met modefotografie voor Vogue en Harper’s Bazar.

De betekenissen van kleur (Geel, Van Gogh Museum 13/2-17/5)

Kleuren zijn niet alleen maar mooi, maar kunnen ook betekenis hebben. Vanwege het pigment waarmee ze zijn gemaakt of de associatie met geloof, natuur of gemoedsstemming. Voor Vincent van Gogh had geel veel betekenis, wat terug is te vinden in schilderijen als Het Gele Huis, De Slaapkamer en natuurlijk de Zonnebloemen. Vermeer had dan weer meer met blauw en Delacroix met rood. In dit college leert u hoe rood, geel en blauw worden gemaakt, wat ze kunnen betekenen en wat kunstenaars ermee hebben gedaan.

Barcelona 1900 (100 jaar Gaudí)

Zoals zoveel steden in Europa waar rond 1900 een grote uitbreiding gepaard ging met sterk nationalisme, ontstaat in de Catalaanse hoofdstad Barcelona een stijl die een combinatie is van moderne invloeden en materialen en van de eigen middeleeuwse traditie. Dit ‘Modernisme’ slaat op een ongelofelijke manier aan en een flink deel van de befaamde uitbreiding is in deze stijl uitgevoerd, bekostigd door industriëlen als Eusebio Güell.
 

Van de honderden architecten, beeldhouwers, schilders, smeedkunstenaars en stucwerkers die zich inzetten voor deze ‘totaalkunstwerken’ zijn de beroemdste de bouwmeesters Lluís Domènech i Montaner, Josep Puig i Cadafalch en Antoni Gaudí i Cornet, die dit jaar precies een eeuw geleden onder een tram liep. Zijn ‘voltooiing van de gotiek’ wordt meestal Art Nouveau genoemd.

Vrouwen van de Amsterdamse School (Museum Het Schip 26/9-18/6)

De gelijknamige tentoonstelling gaat slechts over de architecte Meg Kropholler, de grafica Tine Baanders en de beeldhouwster Lous Beijerman, maar er waren veel meer vrouwen in de weer met beeldende kunsten in de jaren tien en twintig in Amsterdam. Naast schilderkunst was dat voornamelijk grafisch ontwerp en textielbewerking, zoals naaldkunstwerk en batik. Bobette Stratthon, Anneke van der Feer, Nola Hatterman, Willy Drupsteen, Rachel van Dantzig, Gerarda Rueter, Marie de Roode-Heijermans, Ella Riemersma, Dolly Rüdeman, Debora Duyvis, Elly Tamminga, Lou Loeber, Riek Milikowski-de Raat, Ro Mogendorff, Fré Cohen, Engelien Reitsma-Valença, Marianne Franken – te veel om op te noemen. Het begint met de grote Vrouwententoonstelling in 1913.

Symboliek in het huishouden: Jan Steen (Lakenhal 2/4-23/8)

De meeste schilders in de Gouden Eeuw verdienden hun geld met kunsthandel, maar Jan Steen was herbergier. En geen beste, want hij ging om de haverklap bankroet en moest zich dan weer in een andere stad vestigen om aan zijn schuldeisers te ontkomen, met zijn zeer uitgebreide gezin, want hij was ook nog katholiek. Niettemin waren zijn schilderijen zeer geliefd, omdat de moralistische boodschap te raden was door de vele details te ‘lezen’ en de onbekommerde humor die van de doeken spat. Naast talloze genrevoorstellingen schilderde Steen echter ook historiestukken en portretten. Daarbij putte hij uit een grote kennis van de Bijbel, klassieke mythologie, geschiedenis, (komische) literatuur en toneelkunst.